Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Today Press
Του Δημήτρη Θεοφάνους
Managing Director | eTURN | eTransformation Consulting
Τα τελευταία χρόνια, η Ελλάδα έχει κάνει πραγματικά βήματα στον ψηφιακό μετασχηματισμό του κράτους. Η ενιαία ψηφιακή πύλη gov.gr συγκεντρώνει πλέον πάνω από 2.000 υπηρεσίες προς πολίτες και επιχειρήσεις, ενώ χιλιάδες διαδικασίες που παλαιότερα απαιτούσαν φυσική παρουσία, σήμερα ολοκληρώνονται ηλεκτρονικά. Η πρόοδος αυτή είναι υπαρκτή και μετρήσιμη.
Παράλληλα όμως, όσο η ψηφιοποίηση επεκτείνεται, αναδύεται ένα νέο φαινόμενο που βιώνεται όλο και πιο έντονα στην πράξη: η ψηφιακή γραφειοκρατία. Δηλαδή διαδικασίες που γίνονται ψηφιακά, αλλά παραμένουν σύνθετες, χρονοβόρες και συχνά δυσνόητες, αναπαράγοντας τη γραφειοκρατική λογική σε ψηφιακή μορφή.
Το χαρτί αντικαταστάθηκε από πλατφόρμες, αλλά η ουσία πολλών διαδικασιών έμεινε ίδια. Και αυτό έχει πραγματικό κόστος, ειδικά για τις επιχειρήσεις.
Ένα χαρακτηριστικό και υπαρκτό παράδειγμα αφορά την έναρξη ή τροποποίηση επιχειρηματικής δραστηριότητας. Θεωρητικά, πρόκειται πλέον για ψηφιακή διαδικασία, μέσω διασυνδεδεμένων συστημάτων της ΑΑΔΕ, του ΓΕΜΗ και της gov.gr. Στην πράξη όμως, όπως επιβεβαιώνεται και από σχετικές αναφορές επαγγελματικών φορέων και λογιστών, ο επιχειρηματίας συχνά καλείται να εισάγει επανειλημμένα τα ίδια στοιχεία, να περιμένει ασύγχρονες διασταυρώσεις και να μην έχει σαφή εικόνα για το πού «κολλάει» η διαδικασία. Η ταλαιπωρία δεν εξαφανίζεται· απλώς μεταφέρεται από το γκισέ στην οθόνη.
Δεύτερο, εξίσου υπαρκτό παράδειγμα, είναι οι ψηφιακές δηλώσεις, αιτήσεις και πιστοποιήσεις όπου ζητούνται δικαιολογητικά ή πληροφορίες που το ίδιο το κράτος ήδη διαθέτει. Παρά τη θεσμοθετημένη αρχή «μία φορά τα δεδομένα», σε πολλές περιπτώσεις ο πολίτης ή η επιχείρηση λειτουργεί ως διαμεσολαβητής μεταξύ υπηρεσιών, ανεβάζοντας έγγραφα που υπάρχουν ήδη σε κρατικά μητρώα. Το ζήτημα αυτό έχει αναγνωριστεί και σε επίσημα κείμενα ψηφιακής στρατηγικής του Δημοσίου, τα οποία επισημαίνουν τη δυσκολία πλήρους διαλειτουργικότητας μεταξύ συστημάτων.
Αυτά τα παραδείγματα δεν είναι μεμονωμένα. Αντιθέτως, αποτυπώνουν μια γενικότερη εικόνα: η ψηφιοποίηση προχώρησε ταχύτερα από τον επανασχεδιασμό των διαδικασιών. Και αυτό δημιουργεί την ψευδαίσθηση απλοποίησης, χωρίς πάντα να την προσφέρει.
Η ψηφιακή γραφειοκρατία δεν μειώνει απαραίτητα τον χρόνο. Συχνά τον αναδιανέμει. Από την αναμονή στην ουρά, στην αναμονή για έγκριση, έλεγχο ή διασταύρωση που δεν είναι ορατή στον χρήστη. Για τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις, αυτό μεταφράζεται σε χαμένο χρόνο, αυξημένο διοικητικό βάρος και απόσπαση πόρων από την παραγωγική δραστηριότητα.
Η ουσία της ψηφιακής μετάβασης δεν είναι να μεταφέρεις μια σύνθετη διαδικασία σε μια πλατφόρμα. Είναι να την επανασχεδιάσεις από την αρχή. Να αφαιρέσεις περιττά βήματα, να ενοποιήσεις δεδομένα και να ορίσεις ξεκάθαρες ροές και υπευθυνότητες. Σε πολλές περιπτώσεις, το κρίσιμο ερώτημα δεν τίθεται ποτέ: είναι όντως απαραίτητη αυτή η διαδικασία σε αυτή τη μορφή;
Το φαινόμενο της ψηφιακής γραφειοκρατίας δεν είναι αποκλειστικά ελληνικό. Όμως στην Ελλάδα, όπου η γραφειοκρατία αποτέλεσε διαχρονικά εμπόδιο στην επιχειρηματικότητα, η μεταφορά της στο ψηφιακό περιβάλλον χωρίς ουσιαστική απλοποίηση ενέχει τον κίνδυνο να παγιωθεί σε μια νέα, πιο «κομψή» εκδοχή.
Η λύση δεν βρίσκεται σε περισσότερες πλατφόρμες ή νέα εργαλεία. Βρίσκεται στη διαλειτουργικότητα, στην ενοποίηση και στην πλήρη εφαρμογή της αρχής ότι τα δεδομένα δηλώνονται μία φορά. Η πραγματική επιτυχία της ψηφιοποίησης δεν θα μετρηθεί από το πόσες υπηρεσίες έγιναν online, αλλά από το πόσες διαδικασίες έπαψαν να είναι γραφειοκρατικές.
Γιατί τελικά, το ζητούμενο δεν είναι ένα ψηφιακό κράτος. Είναι ένα απλό, λειτουργικό και προβλέψιμο κράτος. Και το ψηφιακό είναι το μέσο, όχι ο σκοπός.
