Δημοσιεύτηκε στην ψηφιακή εφημερίδα Ipaper
Συνέντευξη: Παρασκευάς Ποτηρόπουλος
Κύριος Ερευνητής του Κέντρου Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών
Το Πάσχα είναι η κορυφαία γιορτή της Ορθοδοξίας, γεμάτη από έθιμα «ζωντανά» μέχρι και σήμερα. Γιατί όμως τα έχουμε ανάγκη και μας συγκινούν; Ο Παρασκευάς Ποτηρόπουλος, Κύριος Ερευνητής του Κέντρου Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών, έχει τις απαντήσεις….
Γιατί έχουμε ανάγκη τα έθιμα και τις παραδόσεις;
Διαχρονικά, τα έθιμα και οι παραδόσεις καλύπτουν τις ανησυχίες, την ελπίδα για το καλύτερο, αλλά κυρίως με τις μνήμες και τα βιώματα που μεταφέρουν συμβάλλουν, στη συγκρότηση της ταυτότητας της κοινότητας. Έτσι και σήμερα σε ένα ρευστό παρόν, το παρελθόν θεωρείται ότι προσφέρει ασφάλεια, λειτουργεί ως καταφύγιο από τη μια, αλλά ταυτόχρονα προσφέρει χρήσιμα παραδείγματα για τις προκλήσεις και τις αβεβαιότητες του παρόντος.
Ποια η σημασία των εθίμων του Πάσχα στην ελληνική παράδοση;
Το Πάσχα είναι η κορυφαία θρησκευτική γιορτή της ορθοδοξίας, αλλά και του λαϊκού εορτολόγιου. Στη λαϊκή αντίληψη το μήνυμα της Ανάστασης συνδέεται με την αναγέννηση της φύσης, την υπερίσχυση της ζωής στον αέναο αγώνα με τον θάνατο. Και αυτή ακριβώς είναι η σημασία των περισσοτέρων εθίμων του Πάσχα. Γιατί, αυτή η γιορτή της άνοιξης είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τον ετήσιο κύκλο της ζωής των ανθρώπων και τις αγροτοκτηνοτροφικές δραστηριότητες που είναι καθοριστικές για την επιβίωσή τους. Καθώς όμως τα έθιμα διαμορφώνονται από την ιδιαίτερη ιστορία κάθε λαού και τόπου, η Ανάσταση, στην ελληνική περίπτωση συνδέεται και με τις τοπικές ιστορίες, τους θανάτους και τις θυσίες τοπικών λαϊκών ηρώων. Σε συλλογικό επίπεδο το Πάσχα συνδέεται μεταφορικά με τον πόθο του λαού για την Ανάσταση του τόπου.
Ποιος ο συμβολισμός των εθίμων της Μεγάλης Εβδομάδας και της Ανάστασης του Χριστού;
Tο Σάββατο του Λαζάρου και η Κυριακή των Βαΐων είναι το προανάκρουσμα του Πάσχα. Το Λαζαροσάββατο, τα γονιμικά έθιμα, τα αγερμικά τραγούδια για τον Λάζαρο που λένε τα παιδιά, τα Λαζαράκια, κουλουράκια που τους προσφέρουν, προαναγγέλλουν την νεκρανάσταση. Με τον ίδιο τρόπο τα Βάγια μεταδίδουν τη βλαστική δύναμη, τη γονιμότητα.
Τη Μεγάλη Εβδομάδα οι πιστοί συμπορεύονται με τη μαρτυρική πορεία του Χριστού και προετοιμάζονται σωματικά και ψυχικά για το Πάσχα. Στις πρώτες μέρες κυριαρχούν τα τροπάρια που ψάλλονται στις εκκλησίες, αλλά και η αποχή από διασκεδάσεις και περιττές εργασίες.
Τη Μεγάλη Τετάρτη τελείται το Ευχέλαιο και συνηθίζεται το πιάσιμο της νέας ζύμης, το προζύμι της νέα χρονιάς με το οποίο θα ζυμώσουν και τις κουλούρες της Λαμπρής.
Η κορύφωση των εθιμικών πρακτικών αρχίζει από τη Μεγάλη Πέμπτη. Αυτή τη μέρα ζυμώνονται οι λαμπροκουλούρες, αλλά το πιο χαρακτηριστικό έθιμο είναι το βάψιμο των κόκκινων αυγών, ένα έθιμο με πολλαπλούς συμβολισμούς. Αν και ο μύθος θέλει το κόκκινο χρώμα να παραπέμπει στο αίμα του Ιησού, ταυτόχρονα προμηνύει την Ανάσταση και είναι μέσο αποτροπής κάθε κακού.
Η Μεγάλη Παρασκευή θεωρείται η πιο ιερή μέρα, ημέρα αργίας και νηστείας. Η κορύφωση του θείου δράματος, η Αποκαθήλωση και ο στολισμός του επιταφίου, συνοδεύονται από το Μοιρολόγι της Παναγιάς, τον λαϊκό θρήνο του νεκρού. Μέχρι την περιφορά του επιταφίου, πολλά έθιμα κατά τόπους σημαδεύουν τη μέρα, επίσκεψη στα νεκροταφεία, εθιμικές πυρές, περιοδεία στις εκκλησίες και στα ξωκκλήσια κ.λπ.
Το Μεγάλο Σάββατο χαρακτηρίζεται από την προσμονή της Ανάστασης. Ήδη από την «πρώτη Ανάσταση», ένα από τα κυρίαρχα εθιμικά στοιχεία της ημέρας είναι η πρόκληση θορύβου με κάθε μέσο, όπως το σπάσιμο των σταμνιών, ώστε να φύγει μακριά το κακό.
Η χαρμόσυνη τελετή της Ανάστασης, επίσης, συνοδεύεται από θορύβους χαράς, δυνατούς κρότους με κάθε πρόσφορο τρόπο, από το σπάσιμο των σταμνιών ως τη ρίψη κροτίδων και βεγγαλικών στις μέρες μας, ώστε να διωχθούν οι δαίμονες που θέλουν να εμποδίσουν την Ανάσταση.
Ανήμερα το Πάσχα και μετά τη δεύτερη Ανάσταση καθώς και την εβδομάδα της διακαινησίμου, ακολουθούν μια σειρά από εθιμικές εκδηλώσεις συνήθως στην εξοχή, που γιορτάζουν τη νίκη της ζωής.
Πώς επιτυγχάνουν να επιβιώνουν τα έθιμα του Πάσχα στο πέρασμα των χρόνων;
Τα έθιμα του Πάσχα επειδή συνδέονται με την ανάσταση των νεκρών, δηλαδή τη ζωή, την ελπίδα, την άνοιξη εκφράζουν διαχρονικές επιθυμίες και αγωνίες. Μπορεί κάποια στοιχεία να ατονούν, άλλα να αλλάζουν, να προσαρμόζονται στις ανάγκες των καιρών, ωστόσο εξακολουθούν και διαδραματίζουν έναν καθοριστικό ρόλο στην εθιμική ζωή των Ελλήνων, γιατί είναι ζωντανά. Για τους μεγαλύτερους συνδέονται με παιδικές μνήμες, αλλά βρίσκουν τρόπους να συγκινούν και τους νεότερους και να εκφράζουν για κάποιους περισσότερο το θρησκευτικό και για άλλους το εθιμικό στοιχείο.
Γιατί θα πάμε στον Επιτάφιο και την Ανάσταση ενώ δεν πηγαίνουμε Εκκλησία τον υπόλοιπο χρόνο;
Ενδεχομένως θα μπορούσε να υποστηρίξει κανείς ότι το κοσμικό στοιχείο υπερισχύει σήμερα του θρησκευτικού. Ωστόσο αυτή η συμμετοχή εκφράζει διαχρονικά το αίσθημα του κοινώς ανήκειν, την κοινότητα, αποτελεί στοιχείο της ελληνικής ταυτότητας, επιβεβαιώνει τη σύνδεση με το παρελθόν με όρους του παρόντος.
